Blisko 200-letni okres (XII – XIII w.) rozbicia dzielnicowego w Polsce omal nie doprowadził do upadku państwa polskiego. Władysław Łokietek poświęcił całe swe życie niezłomnej walce o odrodzenie Królestwa Polskiego. Umierając w marcu 1333 r. pozostawił po sobie Polskę wprawdzie wyczerpaną, lecz zjednoczoną.
W 1138 roku król Bolesław Krzywousty (1102-1138) w swym testamencie podzielił Polskę między synów, zachowując instytucję księcia zwierzchniego – seniora. Zapoczątkowało to około 200-letni okres tzw. rozbicia dzielnicowego w Polsce.
Brak silnego, jednolitego państwa bardzo negatywnie odbił się na sytuacji międzynarodowej Polski. Przede wszystkim była ona narażona na większe niż przedtem niebezpieczeństwo ze strony Niemiec rozszerzających swe granice poza wschodnie rubieże państwa. Przez prawie połowę XIII stulecia zagrażali ziemiom polskim, pustosząc je, Mongołowie, zatrzymani pod Legnicą w 1241 r. przez księcia Henryka Pobożnego (1191-1241), a także podczas dalszych napadów w latach 1259 i 1287/1288.
Ekspansję Niemiec na wschód rozwijały powstałe na terenach Słowian zachodnich tzw. marchie (głównie Brandenburska) oraz opanowany przez niemieckie rycerstwo Zakon Krzyżacki.
Za czasów Mieszka Starego (1173-1177) i jego syna Władysława Laskonogiego (1202) – utraciliśmy Pomorze Zachodnie, którym od roku 1231 zawładnęli Brandenburczycy, dając podwaliny późniejszego państwa pruskiego. W połowie XIII wieku do Brandenburgii przyłączona została Ziemia Lubuska.
Sprowadzeni w 1226 r przez księcia Konrada Mazowieckiego (1187/1188-1262) Krzyżacy mieli pełnić straż na niespokojnej granicy z wojowniczymi Prusami. Osadzeni na Ziemi Chełmińskiej Krzyżacy podbili tereny Prusów i Jaćwingów, ale również Ziemię Gniewską, Pomorze Gdańskie, Ziemię Dobrzyńską i Kujawy i rozpoczęli budowę własnego państwa.
W miarę upływu lat wzrastała liczba księstw. Najbardziej rozdrobniony został Śląsk, natomiast w znacznym stopniu zachowały jedność Małopolska i Wielkopolska. Mimo postępującego rozdrobnienia zaistniała w świadomości społecznej idea państwa polskiego jako określonej całości. Próby zjednoczenia ziem polskich podejmowane m. in. przez Mieszka Starego, a także Henryka Brodatego (1232-1238) nie udały się jednak.
Duże nadzieje rokowały starania Przemysława II (1295-1296), prawnuka Mieszka Starego, który chciał odnowić Królestwo Polskie w oparciu o Wielkopolskę. Popierał go wybitny polityk i patriota – arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka. W 1295 r Przemysław II połączył z Wielkopolską Pomorze Gdańskie i koronował się w tymże roku w Gnieźnie na króla Polski, jednakże w rok później został zamordowany na zlecenie margrabiów brandenburskich.
Zapoczątkowało to trwający ponad 20 lat okres starań Władysława Łokietka (1306-1333)o zjednoczenie ziem polskich.
Po śmierci Przemysława Wielkopolanie wybrali Łokietka księciem wielkopolskim. Przejął on również władzę na Pomorzu Gdańskim, lecz – nie uzyskawszy poparcia możnych – musiał ulec Wacławowi II, królowi czeskiemu, który poza Mazowszem i Śląskiem opanował w 1300 r. ziemie polskie i koronował się w Gnieźnie. Rządy Wacława II trwały do 1305 r. W 1306 r. zamordowany został na Morawach jego następca i syn – Wacław III. W tym czasie Łokietek zdołał z pomocą węgierską opanować Małopolskę, Kujawy, Sieradzkie i Łęczyckie. Do tronu polskiego po Wacławie III zgłosili pretensje spadkobiercy Przemyślidów – Jan Luksemburski i Rudolf Habsburg. W Krakowie wybuchł w 1311 r. bunt pod wodzą wójta Alberta (Niemca) i zniemczonego biskupa krakowskiego Jana Muskaty, liczących na poparcie króla Jana Luksemburskiego. Po stłumieniu buntu, Łokietek – w walce ze zwolennikami Henryka głogowskiego (1251/1260 – 1309) ze śląskiej linii Piastów – opanował Wielkopolskę, zyskując poparcie społeczeństwa. Poznań zdobył w 1314 r., w następnych latach odpierał najazdy Brandenburczyków. Mając znaczną już część Polski pod swoją władzą (Małopolska, Wielkopolska, część Kujaw, Sieradzkie, Łęczyckie) Władysław Łokietek koronował się w 1320 r. w Krakowie. W dalszych latach Łokietek staczał ciężkie walki z Krzyżakami. Nie odzyskał, utraconego w 1309 r., Pomorza Gdańskiego, mimo korzystnego wyniku procesu polsko-krzyżackiego. Wielkie zagrożenie przyniósł rok 1331, kiedy to Krzyżacy sprzymierzyli się z Janem Luksemburskim, dążąc do odebrania władzy Łokietkowi i podzielenia Polski. Mimo zwycięstwa nad Krzyżakami w bitwie pod Płowcami nie udało się odzyskać Pomorza Gdańskiego, a na dodatek Krzyżacy opanowali Ziemię Dobrzyńską i Kujawy.
Zjednoczenie państwa przez króla Władysława Łokietka, zwanego też Niezłomnym, zapoczątkowało trwający prawie trzy wieki – do pierwszych dziesiątków XVI w. – okres wybitnego znaczenia Polski na arenie międzynarodowej, a zarazem jej nieprzerwanego rozwoju ekonomicznego. Półtora wieku, które pozostało do końca średniowiecza od śmierci Łokietka (1333), przypadło w Polsce na panowanie trzech wybitnych władców, którzy potrafili sprostać potrzebom rozwijającego się państwa, społeczeństwa i narodu: Kazimierza Wielkiego (1333-1370), Władysława Jagiełły (1386-1434) oraz Kazimierza Jagiellończyka (1447-1492). Doprowadzili oni do wzmocnienia państwa i stabilizacji władzy państwowej.
Kazimierz Wielki dokończył dzieła zjednoczenia Polski i umocnił państwo wewnętrznie, Władysław Jagiełło skruszył potęgę Zakonu Krzyżackiego, zaś Kazimierz Jagiellończyk zadał Krzyżakom cios ostateczny, odzyskując Pomorze Gdańskie.