120 lat temu – 1 listopada 1893 roku – zmarł najwybitniejszy polski twórca obrazów historycznych i batalistycznych Jan Matejko. Ukazując w swych obrazach dawną wielkość Rzeczypospolitej i chwałę jej oręża, artysta kształtował serca i umysły Polaków, wskrzeszając w nich wiarę w odrodzenie niepodległej Ojczyzny.
Jan Matejko urodził się w 1838 roku w Krakowie, w domu przy ulicy Floriańskiej. Ojciec Jana – Franciszek, nauczyciel muzyki, z pochodzenia był Czechem, ale dzieci wychował na polskich patriotów. Wielki polski artysta już od najmłodszych lat uwielbiał rysunki i malowanie. Z zapałem przerysowywał ilustracje ze „Śpiewów historycznych” Niemcewicza i innych dzieł poświęconych dziejom Polski. Uzdolnienia plastyczne rozwijał w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie. Okazał się zdolnym uczniem. Nagrodzono go więc wyjazdem za granicę, dzięki czemu mógł studiować malarstwo w Monachium, później w Wiedniu.
Po powrocie do Krakowa, Jan Matejko niemal codziennie odwiedzał Wawel, Bibliotekę Jagiellońska oraz liczne kościoły. Jego wizyty w tych wszystkich szczególnych miejscach kończyły się zawsze skrupulatnymi notatkami i rysunkami. W ten sposób zgromadził kilka tysięcy rysunków, które nazywał „Skarbczykiem”, a z których korzystał do końca życia. Z wielkim zapałem poznawał historię Polski, czytając książki udostępniane mu przez brata Franciszka, historyka, który był pracownikiem Biblioteki Jagiellońskiej. Postanowił zilustrować dzieje Ojczyzny, analizując przyczyny jej upadku. Był przekonany, że jako artysta ma do spełnienia ważne zadanie: podtrzymanie ducha w narodzie. Przemawiając z okazji inauguracji roku w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, której dyrektorem był aż 20 lat, Matejko stwierdził:
„Sztuka jest obecnie dla nas pewnego rodzaju orężem w ręku, oddzielać sztukę od miłości ojczyzny nie wolno!”
Polakom pod zaborami należało przypominać o czasach, gdy Polska była niezależna i potężna. Malarz przywoływał więc z historii Polski zdarzenia radosne, pełne chwały, ale także dramatyczne i trudne – zdawał sobie sprawę, że znajomość własnej historii jest niezwykle ważna dla każdego narodu.
Jan Matejko namalował ponad trzysta obrazów olejnych i wykonał ogromną liczbę rysunków.
Do najważniejszych dzieł Jana Matejki należy zaliczyć takie obrazy jak:
„Zaprowadzenie chrześcijaństwa w Polsce”, „Bolesław Chrobry ze Świętopełkiem przy złotej bramie w Kijowie”, ”Zabójstwo św. Stanisława”, „Śmierć Przemysła w Rogoźnie”, „Wyjazd Henryka II Pobożnego pod Legnicę”, „Władysław Łokietek zrywający układy z Krzyżakami w Brześciu Kujawskim ”, „Bitwa pod Grunwaldem”, „Bitwa pod Warną”, „Zawieszenie dzwonu Zygmunta”, „Stańczyk na balu na dworze królowej Bony wobec utraconego Smoleńska”, „Hołd Pruski”, „Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem”, „Batory pod Pskowem”, „Kazanie Skargi”, „Carowie Szujscy przed Zygmuntem III – Hołd Ruski”, „Śluby Jana Kazimierza”, „Jan Sobieski pod Wiedniem”, „Rejtan – upadek Polski”, „Konstytucja 3 maja”, „Bitwa pod Racławicami”, „Polonia – Rok 1863”, oraz cykl obrazów „Dzieje cywilizacji w Polsce”.
Większość z nich to ogromnych rozmiarów kompozycje o wielkiej sile wyrazu. Pracował bardzo ciężko. Choć był słabego zdrowia, intensywnie pracował po 10-12 godzin. Przypomnijmy, że samą „Bitwę pod Grunwaldem”, mającą wymiary 4,25 na 10 metrów, Matejko malował przez trzy lata – początkowo we własnej pracowni, później – gdy płótno już się w niej nie mieściło – w sali ratusza krakowskiego.
W twórczości Mistrza Jana pojawili się królowie. Ich wyobrażenia jako silnych i dumnych władców zawarł w cyklu rysunków „Poczet królów i książąt polskich”, nad którym pracował dwa lata.
Matejko był także jednym z największych polskich portrecistów. Najbardziej znane portrety to m.in. „Portret żony w sukni ślubnej”, „Portret Stanisława Tarnowskiego”, „Portret Artura Potockiego”, czy znakomity „Autoportret” artysty.
W latach 1873-1893 artysta był dyrektorem i profesorem w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Do jego uczniów należeli m.in. Maurycy Gottlieb, Jacek Malczewski, Józef Mehoffer i Stanisław Wyspiański.
Jan Matejko miał również ogromne zasługi w zakresie opieki nad zabytkami Krakowa. Należy tutaj przypomnieć, że uczestniczył on w pracach komisji konserwatorskich podczas odnawiania ołtarza Wita Stwosza w Kościele Mariackim, restauracji gmachu Sukiennic, odnowy grobów królewskich na Wawelu (uczestniczył m.in. w otwarciu grobu Kazimierza Wielkiego) oraz Kościoła Mariackiego, do którego wykonał jedno z największych dzieł malarstwa monumentalnego – polichromię, wielobarwne malowidło zdobiące ściany budowli.
Za swoją twórczość malarską otrzymał wiele odznaczeń, był też członkiem wielu prestiżowych instytucji w Europie. Wyrazem uznania rodaków dla patriotycznej postawy Matejki była uroczystość w 1878 roku, podczas której prezydent Krakowa Mikołaj Zyblikiewicz wręczył artyście berło, będące symbolem jego duchowej władzy nad Narodem w dobie bezkrólewia. W roku 1887 Matejko uzyskał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ponadto został wyróżniony tytułem honorowego obywatela miasta Lwowa oraz Krakowa.
Jan Matejko zmarł 1 listopada 1893 roku w Krakowie.