… Dalej w polskiej szacie

Siedzi Rejtan żałośny po wolności stracie,

W ręku trzyma nóż, ostrzem zwrócony do łona,

A przed nim leży Fedon i żywot Katona.”

A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, 1, 61-64;

Tadeusz Reytan urodził się 20 VIII 1742 r. w majątku rodziców Hroszówce, woj. nowogródzkie. Uczył się Reytan w szkołach pijarskich w Warszawie, a następnie służył w chorągwi buławy litewskiej.

W roku 1768, w obliczu upadającej Rzeczypospolitej,  przystąpił do zawiązanej w Barze konfederacji skierowanej przeciw Rosji. Reytan walczył na Ukrainie na czele zwerbowanego przez siebie oddziału kozaków. Ostatecznie konfederacja barska upadła w 1772 r. Wielu konfederatów udało się na emigrację. Około 10 000 konfederatów spotkał gorszy los – zsyłka na Sybir.

5 sierpnia 1772 r. Rosja, Austria i Prusy podpisały traktaty rozbioru Rzeczypospolitej, wzywając  następnie jej sejm do legalizacji tego posunięcia. Rosja sformowała stronnictwo, które pod laską Adama Ponińskiego zawiązało konfederację na krótko przed zwołaniem sejmu w kwietniu 1773 r. Posłem na ten sejm  został Tadeusz Reytan.   Na sesji sejmowej Reytan, poparty przez grupę posłów litewskich i niektórych koronnych, wystąpił z energicznym protestem przeciw konfederacji i kandydaturze Adama Ponińskiego, zausznika Rosji, na marszałka sejmu. Powstało dłuższe zamieszanie, w czasie którego niektórzy zwolennicy konfederacji próbowali wyperswadować Reytanowi opozycję. Poniński zaproponował Reytanowi 2 tys. dukatów za akces do konfederacji, na co Reytan ofiarował mu 5 tys. dukatow, jeśli zrzeknie się uzurpowanej godności marszałka. Kiedy sprawy zmierzały w kierunku ratyfikowania przez sejm rozbioru Reytan stanął w drzwiach rozkrzyżowawszy ręce, zaklinał na miłość Boga i Ojczyzny, a wreszcie padł na ziemię wołając, żeby deptali jego ciało.

Opór ten okazał się daremny. Król Stanisław August Poniatowski przystąpił do konfederacji, a powołana  pełnomocna Delegacja zawarła 18 września 1773 r. traktaty rozbiorowe z sąsiadami.

Tadeusz Reytan przez wieki był w Polsce uważany za bohatera narodowego i nie może być w tym żadnej przesady, bowiem na takie miano z całą pewnością zasłużył . Jego nazwisko i czyn, którego dokonał przeszły do historii, jako wyraz bezinteresownego poświęcenia dla dobra Ojczyzny. Reytan kierując się przede wszystkim miłością Ojczyzny i poczuciem honoru odważył się przeciwstawić potędze mocarstw rozbiorowych i niecnym knowaniom magnackiej oligarchii. Nie zdołał powstrzymać zdrajców przed zatwierdzeniem pierwszego rozbioru Polski. Jednak jego postawa zainspirowała wielu następców, którzy doprowadzając na Sejmie Czteroletnim do uchwalenie Konstytucji 3 Maja podjęli się naprawy Rzeczypospolitej.

Scenę dramatycznego protestu Tadeusza Reytana uwiecznił na słynnym obrazie „Reytan – upadek Polski” Jan Matejko.